Filip Kovačević: Tajne zapadne diplomatije (kolumna)

U novembru 2017. prestižna američka Asocijacija za slovenske, istočno-evropske i evroazijske studije, u okviru svoje godišnje konferencije, organizovala je panel pod nazivom „Ko je kome što obećao oko proširenja NATO-a.“ Godinama već u američkim i evropskim političkim krugovima važi verzija da nije bilo nikakvih obećanja SSSR-u i, kasnije, Rusiji da do proširenja NATO-a na Istok neće doći. Ovaj panel je bio prilika da se ova verzija, iz objektivne akademsko-istorijske perspektive, ili potvrdi ili opovrgne. Pripremajući se za panel, Svetlana Savranskaja i Tom Blanton, istraživači američkog nevladinog Arhiva za nacionalnu bezbjednost, sakupili su više od pedeset deklasifikovanih dokumenata američkih, britanskih, njemačkih i ruskih državnih institucija koje su bile involvirane u pregovore oko sudbine Istočne Njemačke i novih mehanizama za bezbjednost u Evropi. Ovi dokumenti su, uz propratne bilješke, nedavno postali dostupni za javnost u dva dijela pod intrigantnim naslovima „NATO Proširenje: što je Gorbačov čuo“ i „NATO proširenje: što je Jeljcin čuo“.

Čitajući ove dokumente, odmah postaje jasno da ono što su Mihail Gorbačov i Boris Jeljcin čuli nije ono što se na kraju zaista i desilo. Gorbačev je na primjer nekoliko puta uvjeravan od strane Džejmsa Bejkera, tadašnjeg američkog državnog sekretara, da poslije ujedinjenja Njemačke, NATO neće ići „ni jedan inč na Istok.“ Slično su Gorbačovu ponavljali i američki predsjednik Džordž Buš, njemački kancelar Helmut Kol, francuski predsjednik Fransoa Miteran, čak i čuvena „gvozdena lejdi“ Margaret Tačer. Ideja koja je tada prezentirana Gorbačevu je da će OEBS (tada još uvijek KEBS) postati ključna organizacija za bezbjednost u Evropi koja će, potpuno ravnopravno, uključiti i SSSR. Džon Mejdžor, koji je zamijenio Tačer na čelu britanske vlade, rekao je Gorbačovu da „nema govora o jačanju NATO-a“, a na direktno pitanje maršala Dmitrija Jazova, sovjetskog ministra odbrane, o NATO članstvu istočno-evropskih država, da od toga „nema ništa“. Čak je i tadašnji general sekretar NATO-a, Manfred Verner, kako se navodi u jednom deklasifikovanom dokumentu, u julu 1991., u razgovoru sa delegacijom ruskih političara, rekao da su on i Savjet NATO-a protiv proširenja.

Međutim, već narednog mjeseca pokušan je u Moskvi državni udar protiv Gorbačova, a svega nekoliko mjeseci poslije toga, predsjednici Rusije, Ukrajine i Bjelorusije su, bez ikakvih konsultacija sa građanima koji su većinski bili za opstanak SSSR-a (što je pokazao referendum održan u devet republika u martu 1991. sa 77,85 odsto glasova „za“), potpisali dokumente o raspadu SSSR-a i njegovoj transformaciji u Zajednicu nezavisnih država. Tako je glavni pregovarač oko NATO-a sa Zapadom postao ruski predsjednik Jeljcin.

Deklasifikovani dokumenti pokazaju da Jeljcin nije ništa manje od Gorbačova bio predmet manipulacije zapadnih diplomata i političara, uključujući i američkog predsjednika Bila Klintona. Slabog zdravlja (pregovori sa američkim podpredsjednikom Alom Gorom su vođeni u Jeljcinovoj bolničkoj sobi) i često u pijanom stanju, pod velikim uticajem pro-zapadnog ministra spoljnih poslova Andreja Kozireva, Jeljcin se suprostavljao NATO proširenju koliko je mogao. Upozoravao je Klintona da će proširenje NATO-a predstavljati „poniženje za Rusiju“ i da će voditi „hladnom miru“ i novim ozbiljnim podjelama u Evropi. Predlagao je da se izgradi zajednička evropska bezbjednosna infrastruktura pod okriljem OEBS-a, a da se NATO potpuno transformiše u političku organizaciju. Na Jeljcinove potpuno opravdane tvrdnje, niko se nije obazirao. Zapad, predvođen američkom državnom sekretarkom Medlin Olbrajt i njenim zamjenikom Ričardom Holbrukom, odlučio je da iskoristi tadašnju vojnu i diplomatsku slabost Rusije da proširi granice svog geopolitičkog uticaja do maksimuma. Čak i oni istočno-evropski političari, kao češki predsjednik Vaclav Havel, koji su se inicijalno zalagali za rasformiranje vojnih blokova u Evropi, su bili kooptirani u bezobzirnu kampanju za proširenje NATO-a.

Danas jasno vidimo do kakvih su štetnih posljedica po stabilnost i mir u Evropi dovele manipulativne aktivnosti zapadne diplomatije oko proširenja NATO-a. Ipak, zahvaljujući prilježnom radu naučnih istraživača, sve tajno postaje javno, pa se krivci ne mogu dugo skrivati iza kulisa propagande i mitova.

Objavljeno u nezavisnom nedjeljniku Monitor, 06.04.2018.